بر نميگردند . غرض كرى و لالى و كورى عقل است چنان كه گفته شد . * ( « وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا » ) * اسراء : 97 . ظاهرا مراد همان كورى و لالى و كرى دنياست نظير آيهء 18 بقره كه گذشت و نظير * ( « وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ » ) * انعام : 39 . به نظر ميايد : منظور از * ( « وَنَحْشُرُه يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى . قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً » ) * طه : 124 و 125 . نيز همان باشد زيرا اين كورى نتيجهء اعراض از ذكر حق است كه فرموده * ( « وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي . . . » ) * طه : 124 . و در جواب آن آمده : آيات ما بسوى تو آمد . تو آنها را فراموش كردى و ناديده گرفتى همانطور امروز فراموش ميشوى . ( طه 126 ) . ولى در آيات هست كه اهل عذاب روز قيامت بينائى و شنوائى و گويائى دارند * ( « وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبابُ » ) * بقره : 166 . * ( « قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى » ) * طه 125 . * ( « إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقاً وَهِيَ تَفُورُ » ) * ملك : 7 . اين آيات نمونه از شنيدن و ديدن و سخن گفتن اهل عذاب است . نتيجه اينكه : كورى ، لالى ، كرى اهل عذاب معنوى است نه ظاهرى چنان كه در دنيا نيز معنوى است بقيهء مطلب را در « بكم » مطالعه كنيد . و اگر مراد كورى ، كرى و لالى ظاهرى باشد شايد منظور عدّه‌اى از اهل آتش است . * ( « إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ الله الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ » ) * انفال : 22 . منظور از آيه منكرين ديناند انسان منهاى عدم تعقل حيوان و جنبنده‌اى بيش نيست لذا اطلاق دواب به اشخاص بى تعقل و بى فهم يك ترسيم واقعى است هكذا اطلاق صم و بكم . صنع : عمل . * ( « وَحَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها » ) * هود : 16 . آنچه در دنيا كردند پوچ شد . راغب آن را جودت فعل گفته گويد : هر صنع فعل است ولى هر فعل صنع نيست . و آن به حيوان و جماد نسبت داده نميشود بر خلاف فعل . اين